vanhattumtekst | archief | een d of een t

Aan het eind van een woord klinken d en t hetzelfde: als een t. Uit de klank is dus niet af te leiden wat de juiste spelling is. Ezelsbruggetjes, zoals de Smurfenregel, de Theeregels en 't Kofschip, werken tot op zekere hoogte. Eigenlijk werken ze het best voor wie de theorie een beetje kent. In een notendop:

Werkwoorden

Een werkwoord beschrijft vaak een handeling, iets wat wordt gedaan, zoals huilen of roeien. Er zijn ook werkwoorden die een bepaalde situatie beschrijven, zoals hebben. Hele werkwoorden eindigen op n of en.

Zes persoonsvormen

Een werkwoord kent zes persoonsvormen:

	enkelvoud	meervoud
eerste persoon	ik	wij
tweede persoon	jij, u	jullie, u
derde persoon	hij, zij, het	zij

Zes tijden

Een werkwoord kent zes tijden:

	onvoltooid	voltooid
tegenwoordige tijd	gebeurt nu	is nu gebeurd
verleden tijd	gebeurde vroeger	is vroeger gebeurd
toekomende tijd	gebeurt later	zal later gebeuren

Met zes persoonsvormen en zes tijden zijn 36 variaties op een werkwoord te maken. De zes roeivarianten van de eerste persoon enkelvoud:

	onvoltooid	voltooid
tegenwoordige tijd	ik roei (nu)	ik heb (nu) geroeid
verleden tijd	ik roeide (vroeger)	ik had (vroeger) geroeid
toekomende tijd	ik ga (later) roeien	ik zal (later) hebben geroeid

De stam

De stam is het kleinste betekenisvolle deel van het werkwoord. Het is het stuk dat overblijft als je de en of n aan het eind van het (hele) werkwoord weghaalt.

werkwoord	stam
werken	werk
doen	doe

In vier gevallen moet de stam iets worden aangepast voor er mee kan worden geschreven:

1. Als de stam op een z eindigt, maak er dan een s van.

werkwoord	stam
reizen	reis
bonzen	bons

2. Als de stam op een v eindigt, maak er dan een f van.

werkwoord	stam
blijven	blijf
zoeven	zoef

3. Als de stam op een dubbele medeklinker eindigt, haal er dan een weg.

werkwoord	stam
hikken	hik
stoppen	stop

4. Als de stam de uitspraak verandert van lang naar kort, verdubbel dan de klinker.

werkwoord	stam
vragen	vraag
sturen	stuur

Zwakke en sterke werkwoorden

Bij zwakke werkwoorden eindigt de onvoltooid verleden tijd op de(n) of te(n) en het voltooid deelwoord op d of t.

onvoltooid tegenwoordige tijd	onvoltooid verleden tijd	voltooid deelwoord
leven	leefde(n)	geleefd
miauwen	miauwde(n)	gemiauwd
blaffen	blafte(n)	geblaft
wachten	wachtte(n)	gewacht

Bij sterke werkwoorden verandert in de onvoltooid verleden tijd de klinker (ten opzichte van de onvoltooid tegenwoordige tijd) en eindigt het voltooid deelwoord op en.

onvoltooid tegenwoordige tijd	onvoltooid verleden tijd	voltooid deelwoord
zingen	zong(en)	gezongen
lopen	liep(en)	gelopen
vinden	vond(en)	gevonden
worden	werd(en)	geworden

Een d of een aan het eind (in de onvoltooid tegenwoordige tijd)

De onvoltooid tegenwoordige tijd enkelvoud wordt bij de eerste persoon gevormd door de stam, bij de tweede en derde persoon door de stam + t.

persoonsvorm	stam	t
ik	roei
jij, u	roei	t
hij, zij, het	roei	t

Sommige stammen eindigen op een t. Die krijgen er géén t bij.

persoonsvorm	stam
ik	zet
jij, u	zet
hij, zij, het	zet

persoonsvorm	stam
ik	praat
jij, u	praat
hij, zij, het	praat

Sommige stammen eindigen op een d. Die krijgen er wél een t bij.

persoonsvorm	stam	t
ik	rijd
jij, u	rijd	t
hij, zij, het	rijd	t

persoonsvorm	stam	t
ik	vind
jij, u	vind	t
hij, zij, het	vind	t

persoonsvorm	stam	t
ik	word
jij, u	word	t
hij, zij, het	word	t

De woordvolgorde

Bij jij (of je) hangt de spelling in de onvoltooid tegenwoordige tijd af van de volgorde waarin de woorden staan. Als jij of je voorop staat, komt achter de stam een t (zoals hierboven beschreven). Als het werkwoord voorop staat, krijgt de stam geen t.

jij voorop	werkwoord voorop
jij voelt	voel jij
jij denkt	denk jij
jij hebt	heb jij
jij vindt	vind jij
jij wordt	word jij

Het voltooid deelwoord

Het voltooid deelwoord is nodig om de voltooid tegenwoordige tijd en de voltooid verleden tijd te maken. Elk werkwoord heeft een voltooid deelwoord, behalve een bijzonder werkwoord als zullen. Een voltooid deelwoord ziet er zo uit:

ge	stam	d, t of en
ge	gooi	d
ge	doof	d
ge	stop	t
ge	werk	t
ge	kom	en
ge	roep	en

Of zo:

stam	d, t of en
bestem	d
bewerk	t
beklonk	en

Of zo:

stam	d, t of en
verstom	d
verwerk	t
verworp	en

Een d of een t aan het eind (van een voltooid deelwoord)

Het voltooid deelwoord krijgt aan het eind een d, een t of en. Het verschil tussen d/t en en is hoorbaar, het verschil tussen d en t niet: beide klinken als een t.

Voltooid deelwoorden waarvan de voorlaatste letter een k, f, s, ch, of p* is, krijgen aan het eind een t. De andere voltooid deelwoorden krijgen aan het eind een d.

voorlaatste letter is een k, f, s, ch, p of x*	voorlaatste letter is geen k, f, s, ch, p of x*
gepikt	gegund
geboft	geplaagd
verrast	vermomd
gekocht	geleend
verstopt	gedubd
gefaxt	ge-emaild

Als de voorlaatste letter een f of s is die van oorsprong (in het hele werkwoord) een v of een z was, komt er geen t maar een d aan het eind van het voltooid deelwoord.

voorlaatste letter is een f of s	maar in het werkwoord was de f een v en de s een z
verdoofd	verdoven
beleefd	beleven
gezeefd	zeven
gereisd	reizen
verhuisd	verhuizen
verbaasd	verbazen

_______
*Deze letters zijn terug te vinden in de woorden 'kofschip' en 'fokschaap'. Vanwege de t wordt ook wel 'kuifspecht' als ezelsbruggetje gebruikt en vanwege de x (ks) ook wel 'xtc-koffieshop'.

Een d of een t aan het eind?